Jesteś tutaj: Home
  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size
Szukaj

WSZECHŚWIAT - Pismo Przyrodnicze Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika

JA slide show

W ostatnim zeszycie

W ostatnim numerze






Artykuły z okładki:

Anna Medwecka-Kornaś, Calotropis Procera – ekspansywna, użyteczna roślina w suchych i gorących obszarach


Przekroje poprzeczne przez blaszkę liściową C. procera w rejonie nerwu głównego, eg – epiderma górna, ed – epiderma dolna, mp – miękisz palisadowy, wp – wiązki przewodzące, f – floem (łyko), k – ksylem (drewno), ka – kambium (miazga), m – miękisz mezofilu (warstwy  środkowej); A: odcinek skali = 500 mikronów, B: powiększony fragment – odcinek skali = 100 mikronów; barwienie podwójne: karmin ałunowy + zieleń jodowa. Próby przywiezione do Krakowa, opracowanie i fot. Elżbieta Kuta.

Do wielu zjawisk związanych z działalnością człowieka w przyrodzie należy ubożenie flory i fauny, a równocześnie rozprzestrzenianie się roślin i zwierząt, określanych – poza naturalnymi stanowiskami – jako synantropijne. Drugą grupę reprezentuje m.in. Calotropis procera na znacznej przestrzeni swego zasięgu geograficznego. Jest to okazała trwała roślina, która zwróciła moją uwagę w czasie pobytów w Afryce. Ma ona wiele cech, dzięki którym budzi szerokie zainteresowanie (o jakim świadczą m.in. dane w Internecie). Przedstawione tutaj informacje pochodzą z obserwacji w północno-wschodniej Nigerii, w stanie Borno i w mniejszym stopniu z wyjazdu do Kamerunu. Uzupełniono je na podstawie publikacji licznych autorów, m.in. flor regionalnych, a także zbiorów zielnikowych, przeglądniętych w Royal Botanic Gardens w Kew koło Londynu. Są tam obszerne materiały dotyczące omawianego gatunku, gromadzone od XIX w., pochodzące z blisko 30 krajów...

Daniel Stec, Co gryzie nasze pszczoły? 


Osobniki A. woodi w tchawkach pszczoły miodnej (autor: USDA, na licencji CC).

Pszczoła miodna (Apis mellifera) wykorzystywana przez człowieka od początków cywilizacji, opiewana w literaturze i mitologii jako stworzenie boskiego pochodzenia, święte, napotyka w dzisiejszym świecie wiele problemów. Wiemy jak wielką rolę odgrywa ona w zapylaniu  roślin – dzięki ciału gęsto pokrytemu drobnymi włoskami jest owadem idealnie przystosowanym do przenoszenia pyłku „z kwiatka na kwiatek”. Dla przykładu: jeden kwiat jabłoni produkuje od 70 000 do 100 000 ziaren pyłku, a pszczoła może unieść ich na sobie 50 000 do 75 000. Co roku owady te gromadzą ogromne ilości pożywienia w celu wykarmienia kolejnego pokolenia, dlatego też nie mogą sobie pozwolić na specjalne preferencje względem typu kwiatów. Problemy, z którymi owad ten musi się zmierzyć, to przede wszystkim postęp w rolnictwie, który wiąże się ze zwiększoną chemizacją i promowaniem upraw monokulturowych oraz ze zubażaniem bazy pokarmowej przez zaorywanie nieużytków. Jednak dużo poważniejszym problemem są rozprzestrzeniające się w zawrotnym tempie choroby, na skutek których w Polsce ginie co roku aż 15–20% pszczół, a w Stanach Zjednoczonych nawet 35%. Około 45 tysięcy pszczelarzy w Polsce nie śpi spokojnie, czego dowodem był chociażby protest pszczelarzy na ulicach Warszawy w marcu 2012 roku...

Łukasz Dylewski, Metody chemicznej obrony u ptaków

Zwierzęta stosują najróżniejsze strategie i taktyki, by nie stać się pokarmem drapieżników. Przykładami takich zachowań antydrapieżniczych są: odwodzenie drapieżnika poprzez udawanie, pokazywanie swojej siły, nękanie czyli mobbing, freezing czyli zastyganie, tanatoza – udawanie śmierci, kontrcieniowanie, obrona zespołowa czy też wzajemne ostrzeganie się. Jednakże najbardziej zdumiewającą formą obrony zwierząt przed drapieżnikami jest wykorzystywanie przez nie substancji trujących oraz wyewoluowanie specjalnych struktur tj. pazurów, harpunów, żądeł, kolców, zębów jadowych, a także gruczołów wydzielających substancje toksyczne. Taka strategia wiąże się jednak z wyższymi kosztami energetycznymi, jakie te zwierzęta muszą ponieść na ich produkcję. Chemiczną obronę zaobserwowano u wielu gatunków zwierząt bezkręgowych, jak i u kręgowców. Zwierzęce związki toksyczne, zwane zootoksynami dzieli się na dwie grupy: jady zwierzęce i trucizny zwierzęce. Jady zwierząt zazwyczaj służą do zdobywania pokarmu lub czynnej obrony, dochodzi wtedy do ich aktywnej iniekcji. Trucizny zwierząt również działają obronnie, jednakże w sposób bierny, odstraszający. Wiele różnych związków toksycznych sklasyfikowano pod kątem miejsca działania w organizmie. Wyróżnić można neurotoksyny działające na układ nerwowy, hemotoksyny zaburzające proces krzepnięcia krwi, miotoksyny uszkadzające błonę włókien mięśniowych, hemorraginy wywołujące uszkodzenia ścian naczyń krwionośnych, hemolizyny uszkadzające błonę erytrocytów, kardiotoksyny zaburzające pracę serca, nefrotoksyny działające niekorzystnie na funkcjonowanie nerek i nekrotoksyny wywołujące obumieranie tkanek...

Michał Bogdziewicz, Lata nasienne i gryzonie, czyli o wpływie zwierząt na rozsiewanie nasion buka i dębu

Najmniej bezpiecznym okresem w życiu każdego drzewa jest czas przemierzania świata pod postacią nasiona. Ilość zagrożeń czyhających na roślinę na tym etapie życia jest przeogromna. Jeszcze wisząc na gałęziach mogą zostać zjedzone przez ptaki, gryzonie lub owady. Gdy już uda się przetrwać trudny okres dojrzewania na drzewie-matce, na ziemi czekają kolejne zagrożenia. Pojawia się jeszcze więcej żarłocznych gatunków gryzoni, pod drzewem koncentrują swą aktywność bakterie, grzyby i owady... 

Maja Czerwińska, Joanna Hołowko, Choroba Parkinsona w ujęciu żywieniowym

Choroba Parkinsona to druga pod względem rozpowszechnienia choroba neurodegeneracyjna na świecie. Szacuje się, że częstość jej występowania wynosi 200–300 przypadków na 100 000 osób i jest dość mocno skorelowana z wiekiem – ryzyko zachorowania dla osób powyżej 65 roku życia wynosi 1 %, podczas gdy w wieku 85 lat wzrasta do 4,3 %. Literatura wskazuje również, że ryzyko choroby jest nieco wyższe u mężczyzn, niż u kobiet, a średni wiek zachorowania to 54–58 lat. Pacjenci mogą żyć z tą jednostką chorobową do 30 lat... 

Olga Zastawny, Czas, który leczy rany, czyli o powstawaniu blizn u człowieka


 Ścieżka sygnałowa TGFβ. Połączenie cząsteczki TGFβ z jej receptorem (TβR) powoduje fosforylację tego receptora, czyli przyłączenie do niego grup fosforanowych (P) i jego aktywację. Zaktywowany receptor powoduje fosforylację białek Smad2 oraz Smad3, które następnie wraz z białkiem Smad4 tworzą kompleks przemieszczający się do jadra komórkowego. Kompleks ten łączy się z DNA i jako czynnik transkrypcyjny, zmienia ekspresję wielu genów. Wykonanie: Olga Zastawny; na podstawie: Stępień-Wyrobiec, 2008. 
Skóra jest zespołem tkanek budujących elastyczną powłokę ciała chroniącą wnętrze organizmu człowieka przed działaniem czynników środowiska zewnętrznego. Jest to oczywista i najbardziej widoczna funkcja skóry. Jednak dzięki swej złożonej strukturze narząd ten pełni wiele innych różnorakich zadań, takich jak: termoregulacja, percepcja dotyku, reakcje odpornościowe oraz utrzymanie szeroko pojętej homeostazy. Stąd gojenie ran to niezwykle istotny proces nakierowany na przywrócenie funkcji i odbudowę struktury skóry. U dorosłego człowieka odbudowa uszkodzeń skóry przebiega z wytworzeniem blizny, a więc proces gojenia ran nie jest równoznaczny z pełną regeneracją. Aby zrozumieć naturę i znaczenie powstawania blizn należy dobrze poznać budowę skóry i charakterystykę komórek w niej występujących...

Dorota Marczyńska, Monika Cichoń, W poszukiwaniu przyczyn czerniaka

Współczesny stereotyp piękna nie jest do końca sprecyzowany. Połowa populacji ludzkiej próbuje rozjaśnić swoją karnację stosując preparaty wybielające, podczas gdy druga połowa dąży do uzyskania jak najintensywniejszej opalenizny. Przyczyną jest różne pojmowanie atrakcyjności i zdrowia. Opalenizna nie zawsze jednak kojarzyła się ze zdrowym wyglądem. W czasach starożytnych Rzymianie i Grecy rozjaśniali swoją skórę używając w tym celu kredy bądź białej farby. Ciemny koloryt skóry kojarzył się wtedy z niewolnictwem. Do czasów rewolucji przemysłowej opalone ciało było cechą ludzi biednych, którzy pracowali fizycznie bezpośrednio na słońcu. Natomiast ludzie usadowieni na wyższych szczeblach hierarchii społecznej chronili swoje ciało przed promieniowaniem  słonecznym. Kobiety w celu utrzymania bladej karnacji wychodząc na świeże powietrze kryły się w cieniu parasolek, nosiły długie suknie i kapelusze zapewniające ich twarzom ochronę przed słońcem. Moda na opalanie została zapoczątkowana przez francuską  projektantkę mody Coco Chanel. Od początku XX wieku opalenizna zaistniała jako oznaka nie tylko zdrowia, ale także kojarzyła się z wysokim statusem społecznym. Popularne stało się podróżowanie oraz leżakowanie na słońcu, na co mogli sobie pozwolić jedynie najbogatsi. Z drugiej strony wraz z rozwojem automatyzacji ludzie biedni nie byli już zmuszeni do pracy na dworze, a co za tym idzie nie wystawiali swojej skóry na promieniowanie słoneczne. Dzięki temu zaczęto odchodzić od stereotypu pracownika fizycznego o śniadej karnacji. Nadmierne eksponowanie ciała na promieniowanie słoneczne, a zwłaszcza promieniowanie ultrafioletowe, niesie ze sobą wiele konsekwencji, takich jak poparzenia słoneczne, przyspiesza starzenie się skóry, a także może prowadzić do wielu chorób, w tym również czerniaka... 

Łukasz Dylewski, Zapylanie roślin przez zwierzęta


Pobieranie pyłku i nektaru przez trzmiele (Bombus sp.) na kwiecie ostu (Cirsium oleraceum). Fot. Ł. Maćkowiak.
Zapylanie jest ekosystemowym procesem, który ewoluował przez miliony lat z korzyścią zarówno dla roślin jak i zwierząt. Zapylanie w głównej mierze prowadzi do wytworzenia nasion, które następnie ulegają rozprzestrzenianiu oraz zapewnia zmienność genetyczną danego gatunku rośliny. Wytworzenie odpowiednich atraktantów, tj. nektaru, powabni czy ciałek jadalnych, wiąże się z kosztami energetycznymi, jakie roślina musi ponieść, by zapewnić jak najwyższą skuteczność przyciągnięcia zapylacza. Sukces reprodukcyjny roślina osiąga wtedy, kiedy jej „potomstwo” przeżyje, rozprzestrzeni się na odpowiednią odległość i wytworzy nowe organizmy. Interakcje  roślina – zapylacz czasami są skomplikowane, ponieważ każda ze stron chce skorzystać, a jednocześnie stracić jak najmniej...  



 

Patronat

Romeral
JustOldFashion
Scriptina

Recenzje książek

TEORIA EWOLUCJI – HISTORIA I TERAŹNIEJSZOŚĆ
Dzikie obszary Europy. Podróże odkrywcze dla miłośników przyrody
Podręcznik warzyw ekologicznych. Różnorodność odmian dla własnego ogrodu
Rośliny wodne i bagienne Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego