Jesteś tutaj: Home
  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size
Szukaj

WSZECHŚWIAT - Pismo Przyrodnicze Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika

JA slide show

W ostatnim zeszycie

W ostatnim numerze





Artykuły z okładki:

Stanisław Knutelski, Ewelina Baran, Hubert Harańczyk, Kazimierz Strzałka (Kraków), Takashi Okuda (Tsukuba)JAK OCHOTKI AFRYKAŃSKIE RADZĄ SOBIE Z NIEDOBOREM WODY?


Cykl życiowy ochotki Polypedilum vanderplanki z uwzględnieniem zjawiska odwodnienia (desykacja) i wejścia w stan anhydrobiozy oraz uwodnienia (rehydratacja) i powrotnego przejście do stanu aktywnego życia larwy (zmodyfikowano na podstawie: Cornette i Kikawada (2011). The Induction of Anhydrobiosis in the Sleeping Chironomid: Current Status of Our Knowledge).

Bez wody nie byłoby życia na Ziemi, nie byłoby też pięknych krajobrazów, rozmaitych smacznych napojów, szumu fal morskich, czy bębnienia kropel deszczu o parapet. Organizm ludzki zawiera około 80% wody, która odgrywa ważną rolę w metabolizmie (reakcje chemiczne zachodzące w organizmie i w komórkach w celu utrzymania przy życiu) albo stanowi strukturalny element ciała. Dlatego też straty wody odpowiadającej tylko 10–12% wagi ciała człowieka jest krytyczna dla utrzymania życia. Większość organizmów po utracie około 50% całkowitej objętości wody, jaka jest w ich ciałach ginie, a człowiekowi trudno przeżyć nawet ponad 14-to procentowe odwodnienie. Są jednak organizmy, np. owady z rodziny ochotkowatych, które mogą przetrwać utratę nawet ok. 97% wody z ciała. Oczywiście, w takim stanie odwodnienia normalny metabolizm jest zatrzymany. Żeby więc  przetrwać w środowiskach, w których następują naturalne, okresowe niedobory wody, organizmy stosują różne strategie ewolucyjne,  z których najczęściej występują dwie opisane poniżej...

Wacław Tworzydło, Nieznane oblicze skorków 


Wielkoszczur gambijski (Cricetomys gambianus) z Mozambiku z pasożytującymi w jego sierści skorkami Hemimerus sp. Autorem zdjęcia jest dr Piotr Nastrecki (Harvard University, USA).

Skorki (Dermaptera), zwane popularnie szczypawkami, to przedstawiciele jednego z rzędów owadów o przeobrażeniu niezupełnym. Jest to stosunkowo nieliczna grupa, z około 2200 gatunkami. Skorki żyją we wszystkich rejonach świata (z wyjątkiem Antarktydy i północnej części Arktyki), jednak większość gatunkówwystępuje w rejonie tropików i subtropików. W Polsce opisano 6 gatunków tych owadów, które żyją w lasach, parkach i na łąkach. Częste są również w ogrodach, piwnicach i zabudowaniach gospodarskich. Skorki łatwo odróżnić od innych owadów, wszystkie charakteryzująsię dużym podobieństwem w budowie zewnętrznej. Mają wydłużone, wyraźnie spłaszczone ciało. Obie pary ich skrzydeł wykształcone są dość nietypowo. Przednie skrzydła występują w postaci skróconych, skórzastych pokryw, które nie zakrywają całkowicie dużych, półkolistych, błoniastych skrzydeł tylnych. U skorków występuje nietypowy sposób składania skrzydeł tylnych, dzięki czemu mimo, że są znacznie większe od skrzydeł przednich są w stanie pod nimi się zmieścić. Warto jednak podkreślić, iż mimo obecności skrzydeł skorki latają rzadko i niezbyt sprawnie. Najbardziej charakterystyczną cechą skorków jest niewątpliwie obecność na końcu odwłoka przekształconych w szczypce wyrostków odwłokowych, tzw. cerci. Służą one do obrony, zdobywania pokarmu, a także odgrywają ważną rolę podczas kopulacji oraz składania skrzydeł. Co ciekawe, u większości gatunków budowa cerci jest różna u samic i samców, jest więc przejawem dymorfizmu płciowego. Szczypce samic są najczęściej krótsze i proste, podczas gdy u samców są masywne i wyraźnie zakrzywione...

Krzysztof Roman Brom, Tomasz Brachaniec, Historia zapisana w muszlach

Sklerochronologia (od gr. scleros – twardy + chronos – czas) to nauka zajmująca się fizycznymi oraz chemicznymi zmianami zachodzącymi w twardych tkankach bezkręgowców i kręgowców. Opiera się ona na modelach wzrostu odzwierciedlających roczne, miesięczne, tygodniowe, dobowe oraz krótsze okresy czasu. Wzorce te kontrolowane są przez zegary biologiczne, które następnie regulowane są przez czynniki środowiskowe oraz astronomiczne. Sklerochronologia jest nauką analogiczną do dendrochronologii, która poprzez badanie rocznych przyrostów drzew, również stara się odtworzyć zmiany środowiska w czasie i przestrzeni...

Joanna Stojak, Koncepcja refugiów glacjalnych w Europie

Trwające ponad 100 tysięcy lat ostatnie zlodowacenie, spowodowane zmianami w nasłonecznieniu Ziemi, związanymi z periodycznymi wahaniami parametrów orbity ziemskiej, wywarło olbrzymi wpływ na obecne rozmieszczenie gatunków ssaków w Europie. Zlodowacenie to obejmowało sześć okresowych oziębień (tzw. zdarzeń Heinricha), z których najmłodsze (H1) znane jest  jako LGM (ang. Last Glacial Maximum – maksimum ostatniego zlodowacenia, trwające około 27,5–19 tysięcy lat temu) oraz kilkadziesiąt ociepleń (trwających ok. 1500 lat każde, tzw. zdarzenia Dansgaard’a-Oeschger’a), z temperaturami podobnymi do tych współcześnie panujących w Europie środkowej... 

Agnieszka Augustyn, Z czego wynika zróżnicowanie cech pigmentacyjnych ludzi?


Dystrybucja pigmentacji skóry w populacjach ludzkich. Dane na podstawie Encyclopedia Britannica. 

Łatwość podróżowania w dzisiejszych czasach czy też częste migracje z powodów ekonomicznych to tylko niektóre z czynników, które powodują, że coraz częściej na ulicach spotykamy ludzi bardzo różniących się barwą czy też odcieniem skóry, włosów, oczu. Na pewno zastanawialiśmy się nie raz, z czego to zróżnicowanie wynika. Odpowiedzi na to pytanie, przynajmniej częściowo, powinna dostarczyć czytelnikowi lektura tego artykułu... 

Izabela Solarz, GŁUCHOTA I WPŁYW JĘZYKA MIGOWEGO NA FUNKCJONOWANIE MÓZGU

 Głuchota i Głusi są w społeczeństwie od zawsze. Informacje o nich można znaleźć nawet w tekstach starożytnej Mezopotamii. Niemniej, do czasu powstania szkół dla osób Głuchych, te przekazy były tworzone wyłącznie przez osoby słyszące. Wychodzenie z niebytu przez osoby Głuche, zapoczątkował ksiądz Charles-Michael de l’Epee, założyciel szkół dla osób niesłyszących i propagator używania naturalnego języka migowego, który żył i działał w XVIII wieku. Obecnie głuchota nie zamyka już drogi do edukacji czy uczestnictwa w życiu społeczeństwa. Część osób z wadą słuchu decyduje się na operację wszczepienia implantu ślimakowego lub na używanie aparatu, natomiast osoby słyszące mogą uczęszczać na kursy języka migowego...

Anna K. Wójtowicz, Konrad A. Szychowski, DDT – przekleństwo czy błogosławieństwo XX wieku?

DDT (1,1-Bis(4-chlorofenylo)-2,2,2-trichloroetan), najsławniejszy z kiedykolwiek stosowanych pestycydów, zsyntetyzowany został w 1874 roku przez austriackiego chemika Othmar’a Zeidler’a, jednak środek ten przez wiele lat nie znajdował zastosowania. Owadobójcze właściwości tego związku zostały odkryte dopiero 66 lat później przez Paul’a Hermann’a Müller’a, który w 1948 roku za odkrycie „nadzwyczajnych właściwości DDT” otrzymał nagrodę Nobla. Na świecie związek ten sprzedawany był pod różnymi nazwami handlowymi takimi jak: Ditox, Tritox, Anofex, Cesarex, Chlorophenothane, Dedelo, Dinocide oraz wiele innych. W Polsce produkowany był od 1947 roku w Zakładach Chemicznych Organika Azot w Jaworznie pod nazwą handlową Azotox. 
W Stanach Zjednoczonych przez pewien czas DDT był szeroko dostępny i reklamowany jako idealny środek na wszelkiego rodzaju szkodniki (Ryc. 1). DDT na dużą skalę stosowany był podczas II wojny światowej gdzie używano go do zwalczana wszy przenoszących dur plamisty oraz komarów roznoszących malarię. Żołnierze byli posypywani proszkiem DDT, nosili bieliznę nasączoną tym związkiem, a także przebywali w namiotach i pomieszczeniach opryskiwanych tą substancją. Tego typu praktyki niewątpliwie przyczyniły się do ocalenia zdrowia i życia tysiącom walczących żołnierzy. Po spektakularnym sukcesie na froncie, DDT był rutynowo wykorzystywany do kontroli populacji komarów oraz szkodników upraw na całym świecie. Szacunki z lat 70. XX wieku dokonane przez WHO (ang. World Health Organization) mówiły, że dzięki stosowaniu DDT około jeden miliard ludzi uniknął zarażenia malarią w okresie poprzedzających dwudziestu pięciu lat. Koniec złotego okresu stosowania DDT przyniosła publikacja w 1962 roku książki Racheli Carson pt. „ Milcząca Wiosna” (ang. Silent Spring). Książka opisywała wpływ DDT na organizmy zwierząt, w szczególności ptaków, których to rozród został poważnie zaburzony, a niektóre gatunki zaczęły zanikać. Publikacja ta miała wielki wpływ na opinię publiczną oraz środowiska ekologów co doprowadziło do zakazu używania DDT w kolejnych krajach. Jako pierwsze w 1970 roku zakaz stosowania DDT wprowadziły Norwegia i Szwecja, następnie w 1972 roku USA. W Polsce zabroniono używać tego związku dopiero w cztery lata później. Ratyfikowana w 2001 roku konwencja sztokholmska (podpisana początkowo przez 98 państw) regulująca użytkowanie pestycydów nie ulegających degradacji na szczeblu międzynarodowym przewiduje ograniczenie i ścisłą kontrolę produkcji i użytkowania DDT na świecie... 

Dominika Łącała, ISLANDIA – OSOBLIWA I UNIKALNA KRAINA CUDÓW


 Lodowcowa Laguna. Czerwiec 2014. Fot. D. Łącała. 
Choć sama nazwa Islandia, z angielskiego Iceland – Kraina Lodu, przywodzi na myśl niegościnną, skutą lodem ziemię, to w rzeczywistości wyspa ta jest z jednym z najpiękniejszych i najbardziej unikalnych miejsc na świecie. Choć osobliwości natury, które możemy tam podziwiać, przyciągają na Islandię coraz więcej turystów, to jednak kraj ten pozostaje ostoją dziewiczej natury, bezkresnych, niezmienionych ręką ludzką równin, przepięknych parków narodowych, dzikich wybrzeży, drzemiących wulkanów, potężnych wodospadów, biało – błękitnych lodowców, gorących gejzerów i uroczych maskonurów...  



 

Patronat

Romeral
JustOldFashion
Scriptina

Recenzje książek

TEORIA EWOLUCJI – HISTORIA I TERAŹNIEJSZOŚĆ
Dzikie obszary Europy. Podróże odkrywcze dla miłośników przyrody
Podręcznik warzyw ekologicznych. Różnorodność odmian dla własnego ogrodu
Rośliny wodne i bagienne Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego